Phần "sản phẩm và sức mạnh cộng đồng" chiếm khoảng 35/100 điểm trong bộ tiêu chí OCOP, chấm cách chủ thể tổ chức sản xuất: nguyên liệu lấy từ đâu, có chế biến tại chỗ không, liên kết với người sản xuất ra sao, loại hình tổ chức là gì, có dùng lao động địa phương và có sổ sách quản trị không.
Đây là phần thể hiện tinh thần gốc của chương trình: sản phẩm phải gắn với cộng đồng nơi nó được làm ra, chứ không phải hàng gia công ở nơi khác rồi gắn tên địa phương. Nhiều chủ thể nhỏ dồn sức vào bao bì và kiểm nghiệm nhưng để hụt điểm ở phần này, vì nó đòi giấy tờ chứng minh cho những việc lâu nay làm theo thói quen.
Bài này đi qua các nhóm nội dung thường gặp trong phần A, bằng chứng hội đồng cần thấy và những lỗi khiến điểm thấp hơn thực lực. Dòng điểm cụ thể thay đổi theo nhóm sản phẩm và theo bộ tiêu chí hiện hành, nên bạn đặt phiếu chấm của mình bên cạnh khi đọc.
Nguồn nguyên liệu: địa phương, ổn định, có giấy tờ
Nguyên liệu tại chỗ được điểm cao hơn. Bộ tiêu chí ưu tiên sản phẩm dùng nguyên liệu của chính địa phương hoặc vùng lân cận. Một cơ sở làm mứt gừng mua gừng của các hộ trong xã sẽ được đánh giá khác với cơ sở nhập gừng từ chợ đầu mối không rõ vùng trồng.
Ổn định quan trọng không kém xuất xứ. Hội đồng xem nguồn nguyên liệu có đủ cho quy mô sản xuất cả năm không, hay chỉ có theo mùa và phải bù bằng hàng trôi nổi. Kế hoạch dự trữ, vùng trồng riêng hoặc thoả thuận với nhiều hộ cung cấp giúp chứng minh điều này.
Có chứng nhận vùng nguyên liệu là điểm cộng. Nguyên liệu từ vùng sản xuất theo VietGAP, hữu cơ hoặc có mã số vùng trồng được đánh giá cao hơn ở các dòng liên quan. Không có thì vẫn tham gia được, nhưng ít nhất phải chứng minh được người cung cấp là ai.
Bằng chứng là giấy, không phải lời kể. Hợp đồng mua bán, biên bản giao nhận, sổ ghi chép nhập nguyên liệu theo ngày, danh sách hộ cung cấp có chữ ký. Nhiều cơ sở mua của bà con nhiều năm mà không có một tờ giấy nào; đó là lý do điểm thấp, không phải vì nguyên liệu kém.
Mức độ chế biến và năng lực sản xuất
Bộ tiêu chí phân biệt sản phẩm thô với sản phẩm đã qua chế biến, đóng gói tại chỗ. Lý do đơn giản: giá trị gia tăng ở lại địa phương càng nhiều thì chương trình càng đạt mục tiêu. Một hợp tác xã bán cam tươi theo cân và một hợp tác xã làm nước cam đóng chai đều tham gia được, nhưng dòng điểm về chế biến sẽ khác nhau rõ rệt.
Năng lực sản xuất được xem dưới góc "có đáp ứng được thị trường không". Hội đồng muốn biết sản lượng mỗi tháng, thiết bị chính, mặt bằng sản xuất có tách khu sơ chế, chế biến, đóng gói không, và quy trình có được viết ra hay chỉ nằm trong đầu người chủ. Một bản quy trình sản xuất ngắn gọn dán ở xưởng, kèm sổ ghi chép từng mẻ, thường đủ để chuyển từ mức "có nhưng chưa đầy đủ" lên mức cao hơn.
Với dịch vụ du lịch cộng đồng, "năng lực" được hiểu là sức chứa, số người phục vụ được đào tạo, mức độ sẵn sàng đón khách quanh năm. Với hàng thủ công, đó là số nghệ nhân, thợ lành nghề và khả năng làm đơn hàng lặp lại cùng mẫu.
Lưu ý: điểm năng lực không đồng nghĩa với quy mô lớn. Một cơ sở nhỏ có quy trình rõ, sản lượng ổn định đúng với kênh bán của mình vẫn được đánh giá tốt hơn một xưởng lớn sản xuất thất thường.
Liên kết sản xuất: các hình thức và bằng chứng
Liên kết là dòng điểm phân hoá mạnh giữa chủ thể nhỏ và chủ thể làm bài bản. Bảng dưới gợi ý cách chứng minh từng hình thức:
| Hình thức liên kết | Bằng chứng nên có | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Liên kết với hộ cung cấp nguyên liệu | Hợp đồng liên kết hoặc hợp đồng mua bán có thời hạn, danh sách hộ, sổ giao nhận | Chỉ có giấy viết tay không ghi số lượng, giá, thời hạn |
| Liên kết với thành viên hợp tác xã | Điều lệ, danh sách thành viên, biên bản đại hội, sổ theo dõi sản lượng của từng thành viên | Thành viên trên giấy nhưng không thực sự góp sản phẩm |
| Liên kết tiêu thụ | Hợp đồng với nhà phân phối, cửa hàng, chuỗi bán lẻ; hoá đơn bán hàng | Chỉ bán lẻ tại nhà, không có chứng từ |
| Liên kết với cơ sở khoa học, khuyến nông | Biên bản hợp tác, tài liệu chuyển giao kỹ thuật, giấy xác nhận tập huấn | Tham dự tập huấn nhưng không giữ giấy xác nhận |
Hội đồng không đòi chuỗi liên kết phức tạp. Một hợp đồng mua nguyên liệu ba năm với mười hộ trong xã, có điều khoản về chất lượng và cách thanh toán, đã là bằng chứng mạnh. Cái hội đồng nghi ngờ là hợp đồng ký vội ngay trước đợt chấm, không có giao dịch thật nào đi kèm.
Loại hình tổ chức và vai trò người đứng đầu
Phần A chấm loại hình chủ thể: hợp tác xã, doanh nghiệp, tổ hợp tác hay hộ kinh doanh. Thông thường, hình thức có tính tập thể và có pháp nhân rõ ràng được điểm cao hơn ở dòng này, vì chương trình khuyến khích kinh tế tập thể. Điều đó không có nghĩa hộ kinh doanh bị loại; nó chỉ nhận ít điểm hơn ở một dòng và cần bù ở dòng khác.
Một số chủ thể chuyển từ hộ kinh doanh sang hợp tác xã chỉ để lấy điểm. Đây là quyết định lớn về quản trị, thuế và trách nhiệm, không nên làm vì một hai điểm OCOP. Nếu thực sự có nhóm hộ cùng làm, cùng chia sẻ nguyên liệu và đầu ra, hợp tác xã là hình thức hợp lý; nếu chỉ là một gia đình, giữ hộ kinh doanh và làm tốt các dòng khác thường thực tế hơn.
Vai trò người đứng đầu được đánh giá qua năng lực quản lý, kinh nghiệm, việc tham gia đào tạo về quản trị, sản xuất, an toàn thực phẩm. Giấy chứng nhận các khoá tập huấn của khuyến nông, của hội phụ nữ, hội nông dân hay các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ đều có ích; nhiều người dự rồi để thất lạc giấy. Hãy lập một bìa hồ sơ riêng cho chúng.
Lao động địa phương, quản trị và môi trường
Ngoài nguyên liệu và tổ chức, phần A thường còn các dòng điểm sau (tên gọi cụ thể tuỳ phiếu):
- Sử dụng lao động địa phương: số người trong xã, phường được tuyển dụng, có hợp đồng lao động hoặc danh sách trả công. Lao động là phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật ở một số phiếu được ghi nhận riêng.
- Kế hoạch kinh doanh: có phương án sản xuất kinh doanh, mục tiêu sản lượng, thị trường. Không cần dày, nhưng phải khớp với thực tế.
- Sổ sách kế toán: có ghi chép thu chi, theo dõi doanh thu, chi phí theo quy định áp dụng với loại hình chủ thể. Đây là dòng hộ gia đình hay để trống nhất.
- Bảo vệ môi trường: thu gom, xử lý chất thải, nước thải phù hợp quy mô; có các giấy tờ môi trường theo quy định nếu thuộc diện phải có.
- Đổi mới và ứng dụng khoa học công nghệ: cải tiến thiết bị, quy trình, công thức; có thể là thay lò củi bằng lò sấy điện, thêm khâu kiểm soát độ ẩm.
- Chia sẻ lợi ích với cộng đồng: ở một số nhóm sản phẩm, việc đóng góp cho hoạt động cộng đồng hoặc hỗ trợ hộ cung cấp được tính vào điểm.
Mỗi dòng nghe nhỏ nhưng cộng lại chiếm phần lớn của 35 điểm. Chủ thể thường mất từ 8 đến 12 điểm ở phần A chỉ vì thiếu chứng từ cho những việc thật ra đã làm (con số minh hoạ từ cách đọc phiếu, không phải thống kê).
Ví dụ giả định: hai cơ sở cùng làm miến dong
Hai cơ sở ở cùng một xã miền núi phía Bắc cùng làm miến dong, sản phẩm ngon ngang nhau. Cơ sở thứ nhất là hộ kinh doanh, mua củ dong của bà con theo mùa, trả tiền mặt, không ghi chép; con cháu trong nhà làm là chính, thêm vài người làm công nhật không có danh sách. Cơ sở thứ hai là tổ hợp tác bảy hộ, có hợp đồng thu mua củ dong với hai mươi hộ trồng, sổ giao nhận từng chuyến, danh sách mười hai lao động trong thôn và sổ thu chi do một thành viên giữ.
Khi chấm phần A, cơ sở thứ hai có thể hơn cơ sở thứ nhất cả chục điểm, dù chất lượng sợi miến giống hệt. Khoảng cách đó gần như đủ để quyết định giữa "chưa đạt" và "3 sao", hoặc giữa 3 sao và 4 sao. Điều đáng chú ý là cơ sở thứ nhất không thiếu hoạt động thật; họ thiếu dấu vết bằng giấy của hoạt động đó.
Bài học không phải là "lập tổ hợp tác cho có", mà là ghi lại những gì mình đang làm. Sổ giao nhận, danh sách lao động, hợp đồng thu mua đều là việc vài giờ mỗi tháng, đồng thời giúp chủ cơ sở tự biết giá thành và nguồn hàng của mình rõ hơn.
Lộ trình sáu tháng nâng điểm phần A
Nếu tự chấm thấy phần A hụt nhiều, có thể đi theo thứ tự ưu tiên này, bắt đầu từ việc rẻ và nhanh:
- Tháng thứ nhất: gom toàn bộ giấy tờ đang có (đăng ký kinh doanh, điều lệ, giấy tập huấn, hợp đồng cũ) vào một bộ hồ sơ có mục lục.
- Tháng thứ nhất và hai: mở sổ nhập nguyên liệu và sổ thu chi, ghi đều từng ngày; sổ sách không thể dựng lại cho quá khứ một cách trung thực, nên bắt đầu càng sớm càng tốt.
- Tháng thứ hai và ba: ký hợp đồng liên kết với các hộ đang cung cấp nguyên liệu, ghi rõ chất lượng, số lượng, giá hoặc cách tính giá, thời hạn.
- Tháng thứ ba và bốn: viết quy trình sản xuất một đến hai trang, bố trí lại xưởng tách khu sơ chế, chế biến, đóng gói nếu được.
- Tháng thứ tư và năm: rà soát xử lý chất thải, hỏi cơ quan môi trường ở xã, phường xem cơ sở có thuộc diện phải đăng ký môi trường không.
- Tháng thứ sáu: tự chấm lại phần A bằng phiếu, đối chiếu từng dòng với bằng chứng mới.
Không có bước nào trong danh sách này là làm hồ sơ cho đẹp. Hợp đồng phải có giao dịch thật, sổ sách phải ghi số thật. Hội đồng có kinh nghiệm nhận ra hồ sơ dựng trong một tuần, và lần đánh giá lại sau ba năm sẽ lộ ra ngay nếu những thứ này không được duy trì.
Câu hỏi thường gặp
Mua nguyên liệu ở tỉnh khác có bị loại khỏi OCOP không?
Không bị loại, nhưng dòng điểm về nguồn nguyên liệu địa phương sẽ thấp hơn. Một số sản phẩm như cà phê pha trộn hay nước mắm có công đoạn tại chỗ quan trọng; khi đó chủ thể nên chứng minh giá trị gia tăng và tay nghề nằm ở địa phương mình.
Hợp đồng liên kết với hộ nông dân cần công chứng không?
Hợp đồng mua bán nông sản thông thường không bắt buộc công chứng. Điều hội đồng cần là hợp đồng có nội dung rõ ràng, chữ ký các bên và giao dịch thực tế đi kèm như phiếu giao nhận, chứng từ thanh toán. Hợp đồng có giá trị lớn hoặc dài hạn thì nên hỏi người làm nghề pháp lý.
Hộ kinh doanh có cần lập hợp tác xã mới đạt 4 sao không?
Không bắt buộc. Loại hình tổ chức chỉ là một dòng điểm trong phần A. Hộ kinh doanh có thể đạt 4 sao nếu làm tốt phần chất lượng, tiếp thị và các dòng khác. Chuyển đổi loại hình nên dựa trên nhu cầu sản xuất thật, không vì điểm.
Lao động thời vụ có tính là lao động địa phương không?
Thường được ghi nhận nếu có danh sách và chứng từ trả công rõ ràng, nhưng cách tính (theo số người, theo ngày công hay chỉ lao động thường xuyên) tuỳ phiếu chấm. Hãy giữ bảng chấm công và chứng từ trả công theo đợt.
Cơ sở nhỏ có cần giấy tờ môi trường để tham gia OCOP không?
Tuỳ quy mô và loại hình sản xuất mà cơ sở có thuộc diện phải đăng ký môi trường hay không. Dù không thuộc diện, hội đồng vẫn xem cách xử lý chất thải thực tế. Hỏi cán bộ môi trường ở xã, phường để biết cơ sở mình cần gì.
Sổ sách kế toán ở mức nào là đủ cho phần A?
Với hộ kinh doanh, sổ ghi chép doanh thu, chi phí theo mẫu áp dụng cho hộ là nền tối thiểu. Hợp tác xã và doanh nghiệp phải có chế độ kế toán theo quy định của loại hình mình. Hội đồng xem sổ có được ghi đều và khớp với hoạt động không.