Trong sản xuất hữu cơ, thứ bạn cho vào đất và lên cây quyết định phần lớn kết quả đánh giá. Tiêu chuẩn hữu cơ, gồm cả bộ TCVN 11041, quy định những nhóm chất được phép sử dụng và điều kiện sử dụng; mọi vật tư khác coi như không được phép. Một bao phân in chữ “hữu cơ”, “sinh học”, “organic” trên bao bì không đồng nghĩa với việc được dùng trong vườn chứng nhận hữu cơ.
Bài này không khuyến nghị sản phẩm cụ thể nào. Nó giúp bạn xây một quy trình kiểm tra vật tư trước khi mua, để khi chuyên gia hỏi “vì sao bạn dùng loại này”, bạn có câu trả lời bằng giấy tờ, không phải bằng lời người bán.
Vì sao chữ “hữu cơ” trên bao bì vật tư chưa đủ
Trong ngôn ngữ thương mại, “phân hữu cơ” thường chỉ loại phân có nguồn gốc từ chất hữu cơ, như phân chuồng, bã thực vật, than bùn. Nhưng một sản phẩm phân hữu cơ thương mại có thể được bổ sung đạm, lân, kali tổng hợp, chất điều hoà sinh trưởng, hoặc dùng nguyên liệu từ nguồn mà tiêu chuẩn hữu cơ không chấp nhận. Khi đó nó vẫn hợp pháp để bán như phân bón, nhưng không được dùng trong sản xuất được chứng nhận hữu cơ.
Tương tự, “chế phẩm sinh học” có thể chứa vi sinh vật được phép, nhưng cũng có thể được phối với chất bám dính, chất bảo quản không nằm trong danh mục. “Thuốc thảo mộc” tự pha theo công thức truyền miệng có thể chứa thành phần không rõ. Bởi vậy, câu hỏi đúng luôn là: thành phần đầy đủ là gì, và từng thành phần có nằm trong danh mục được phép của tiêu chuẩn mà tổ chức chứng nhận đang áp dụng không.
Thêm một lớp nữa: vật tư phải được phép lưu hành tại Việt Nam theo quy định về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Một sản phẩm phù hợp tiêu chuẩn hữu cơ nước ngoài nhưng chưa được phép lưu hành trong nước vẫn là rủi ro pháp lý riêng. Hai điều kiện này phải cùng đạt.
Các nhóm vật tư và câu hỏi cần trả lời trước khi dùng
Mỗi nhóm có những điểm cần kiểm khác nhau. Bảng dưới gợi ý câu hỏi; câu trả lời cụ thể tuỳ tiêu chuẩn và tổ chức chứng nhận.
| Nhóm vật tư | Câu hỏi then chốt | Bằng chứng nên giữ |
|---|---|---|
| Phân chuồng, phân ủ | Nguồn từ đâu, đã ủ hoai chưa, có từ chăn nuôi quy mô công nghiệp không | Ghi chép nguồn, quy trình ủ, nhiệt độ hoặc thời gian ủ nếu có |
| Phân bón hữu cơ thương mại | Thành phần đầy đủ, có chất tổng hợp bổ sung không, được phép lưu hành chưa | Nhãn, bảng thành phần, xác nhận của nhà sản xuất, ý kiến tổ chức chứng nhận |
| Chế phẩm vi sinh, chế phẩm phòng trừ | Hoạt chất và phụ gia là gì, có trong danh mục được phép không | Nhãn, tài liệu kỹ thuật, văn bản chấp nhận của tổ chức chứng nhận |
| Hạt giống, cây giống | Có nguồn hữu cơ không, có xử lý hoá chất không, không biến đổi gen | Hoá đơn, xác nhận nhà cung cấp, lý do nếu dùng giống thông thường |
| Vật liệu phủ, giá thể | Nguồn gốc rơm, mùn cưa, xơ dừa; có tồn dư thuốc không | Ghi chép nguồn, phân tích nếu có nghi ngờ |
| Vôi, khoáng tự nhiên | Dạng tự nhiên hay đã qua xử lý hoá học | Nhãn, thông số kỹ thuật |
Nguyên tắc chung: khi không chắc, hỏi tổ chức chứng nhận trước khi dùng. Đề nghị họ xác nhận bằng văn bản hoặc email. Một câu trả lời bằng miệng qua điện thoại khó làm bằng chứng sau này.
Quy trình duyệt vật tư mới trong trang trại
Trang trại hoặc nhóm hữu cơ nên có một quy trình ngắn cho mọi vật tư mới, kể cả khi chỉ thay nhà cung cấp cho loại vật tư cũ.
- Người đề xuất ghi tên vật tư, nhà sản xuất, mục đích dùng, lượng dự kiến.
- Thu thập nhãn, bảng thành phần đầy đủ, tài liệu kỹ thuật; nếu nhà cung cấp không chịu cung cấp thành phần, coi như không đạt.
- Đối chiếu từng thành phần với danh mục được phép của tiêu chuẩn đang áp dụng; kiểm tra sản phẩm đã được phép lưu hành tại Việt Nam.
- Nếu còn nghi vấn, gửi hồ sơ cho tổ chức chứng nhận và chờ xác nhận.
- Ghi vật tư vào danh mục vật tư được duyệt của trang trại, ghi ngày duyệt và căn cứ.
- Khi mua, giữ hoá đơn, nhãn hoặc ảnh nhãn của từng lô; ghi vào sổ nhập kho.
- Khi dùng, ghi vào nhật ký: ngày, thửa, liều, người thực hiện.
Quy trình bảy bước nghe có vẻ nặng, nhưng phần lớn chỉ làm một lần cho mỗi vật tư. Từ lần mua thứ hai, bạn chỉ cần đối chiếu nhãn lô mới với nhãn đã duyệt để phát hiện nhà sản xuất có đổi công thức hay không.
Tự ủ phân tại trang trại: chủ động nhưng phải ghi lại
Nhiều trang trại hữu cơ nhỏ chọn tự ủ phân từ phân chuồng, rơm rạ, phụ phẩm cây trồng. Đây là cách chủ động nguồn dinh dưỡng và kiểm soát được thành phần. Nhưng chuyên gia vẫn sẽ hỏi: nguyên liệu lấy từ đâu, tỷ lệ phối trộn thế nào, ủ bao lâu, đảo bao nhiêu lần, khi nào đem dùng.
Phân chuồng tươi chưa ủ là nguồn nguy cơ vi sinh vật gây bệnh cho rau ăn sống, nên tiêu chuẩn thường đặt điều kiện về xử lý hoặc khoảng cách thời gian giữa lúc bón và lúc thu hoạch. Bạn đối chiếu điều kiện cụ thể trong tiêu chuẩn và với tổ chức chứng nhận.
Nguồn phân cũng quan trọng. Phân từ chuồng trại dùng nhiều kháng sinh hoặc thức ăn có phụ gia không rõ có thể bị hạn chế. Nếu lấy phân từ hộ khác, ghi tên hộ, quy mô nuôi, cách nuôi. Rơm rạ từ ruộng lúa thông thường cũng có thể mang tồn dư thuốc; một số trang trại chỉ dùng rơm từ ruộng của chính mình hoặc từ ruộng có thông tin canh tác.
Ví dụ giả định: một trang trại rau ở ngoại thành Hà Nội ủ phân theo từng đống, mỗi đống một thẻ ghi ngày bắt đầu, nguyên liệu, ngày đảo, ngày dùng, thửa đã bón. Khi đánh giá, chuyên gia chỉ cần chọn một thửa, tra ngược thẻ đống ủ là thấy toàn bộ chuỗi.
Hạt giống và cây giống: chỗ nhiều người nghĩ không quan trọng
Tiêu chuẩn hữu cơ thường ưu tiên giống được sản xuất theo phương thức hữu cơ. Khi thị trường không có giống hữu cơ phù hợp, tiêu chuẩn có thể cho phép dùng giống thông thường với điều kiện không xử lý bằng hoá chất không được phép và không phải giống biến đổi gen. Điều kiện cụ thể, có cần xin phép trước hay chỉ cần ghi lý do, tuỳ tiêu chuẩn và tổ chức chứng nhận.
Ở Việt Nam, nhiều loại hạt rau bán trên thị trường đã được bao một lớp thuốc xử lý hạt. Nếu bạn mua theo thói quen mà không đọc kỹ, cả lô rau có thể bị coi là dùng vật tư không phù hợp. Hỏi rõ nhà cung cấp về việc xử lý hạt, giữ lại bao bì, và nếu buộc phải dùng giống thông thường, ghi lại việc bạn đã tìm giống hữu cơ mà không có.
Với cây giống mua từ vườn ươm, câu hỏi tương tự: cây được ươm trong giá thể gì, đã phun thuốc gì. Một số trang trại tự ươm cây giống để chủ động, đây cũng là cách để giảm bớt giấy tờ phải xin.
Phòng trừ sâu bệnh: vật tư là phương án cuối, không phải đầu tiên
Tiêu chuẩn hữu cơ đặt thứ tự ưu tiên rõ ràng cho quản lý sâu bệnh: trước hết là biện pháp canh tác như luân canh, chọn giống chống chịu, mật độ trồng hợp lý, vệ sinh đồng ruộng; tiếp theo là biện pháp cơ học và sinh học như bẫy, lưới chắn, nuôi dưỡng thiên địch; chỉ khi những biện pháp đó không đủ mới dùng đến chế phẩm phòng trừ nằm trong danh mục được phép. Chuyên gia đánh giá không chỉ hỏi bạn dùng chế phẩm gì, mà hỏi vì sao phải dùng và bạn đã làm gì trước đó.
Vì vậy, nhật ký phòng trừ sâu bệnh trong vườn hữu cơ nên ghi cả những việc không dùng vật tư: ngày thăm đồng, mức độ sâu hại quan sát được, biện pháp đã làm như ngắt bỏ lá bệnh, đặt bẫy, thả thiên địch. Khi phải dùng chế phẩm, ghi rõ lý do, tên, liều, thửa, và thời gian chờ trước thu hoạch nếu nhãn có quy định.
Bài này không khuyến nghị hoạt chất hay sản phẩm nào. Điều cần nhớ là ngay cả chế phẩm có nguồn gốc tự nhiên cũng có thể có điều kiện sử dụng hạn chế trong tiêu chuẩn, và một số chất tự nhiên vẫn độc với người, vật nuôi, ong. Đọc nhãn, đối chiếu danh mục, hỏi tổ chức chứng nhận, và dùng đồ bảo hộ như với mọi vật tư phun xịt khác.
Những lỗi về vật tư thường gặp trong đánh giá hữu cơ
Mua phân theo lời giới thiệu, không có bảng thành phần. Khi chuyên gia hỏi, bạn chỉ trả lời được “người bán bảo là hữu cơ”. Không có thành phần thì không có căn cứ chứng minh phù hợp.
Nhà sản xuất đổi công thức mà không ai biết. Cùng tên sản phẩm, lô mới có thêm thành phần. Đối chiếu nhãn mỗi lô là cách phát hiện.
Kho chung với vật tư thông thường. Hộ sản xuất song song để phân hoá học cạnh phân ủ hữu cơ. Chuyên gia sẽ đặt nghi vấn về khả năng dùng nhầm.
Dùng chế phẩm tự pha không ghi công thức. Dịch ngâm, dịch ủ tự làm có thể hợp lệ, nhưng phải ghi rõ nguyên liệu và cách làm để đối chiếu với danh mục.
Không giữ bằng chứng cho lần mua nhỏ. Mua vài ký ở chợ vì thiếu hàng, không hoá đơn, không ảnh nhãn. Lần mua nhỏ nhất thường là lần chuyên gia hỏi tới. Thói quen chụp ảnh nhãn và phiếu mua ngay tại cửa hàng, lưu vào một thư mục theo tháng, tốn chưa tới một phút nhưng giải quyết được phần lớn câu hỏi về nguồn gốc vật tư.
Câu hỏi thường gặp
Phân bón được cấp phép lưu hành là phân bón hữu cơ thì có dùng được trong canh tác hữu cơ không?
Chưa chắc. Phân loại “phân bón hữu cơ” trong quản lý phân bón và danh mục chất được phép trong tiêu chuẩn hữu cơ là hai hệ khác nhau. Sản phẩm cần đạt cả hai: được phép lưu hành, và thành phần nằm trong danh mục của tiêu chuẩn hữu cơ. Hỏi tổ chức chứng nhận khi không chắc.
Có danh sách sản phẩm thương mại được chấp nhận cho sản xuất hữu cơ ở Việt Nam không?
Một số tổ chức chứng nhận hoặc tổ chức ngành có thể công bố danh sách sản phẩm đã đánh giá, nhưng không có một danh sách duy nhất áp dụng cho mọi nơi. Bạn nên hỏi chính tổ chức chứng nhận của mình, vì họ là bên quyết định trong đánh giá.
Dùng nhầm một lần vật tư không được phép thì sao?
Báo ngay cho tổ chức chứng nhận, ghi lại thửa và ngày sử dụng. Thửa đó thường phải tách khỏi sản xuất hữu cơ và có thể phải qua lại giai đoạn chuyển đổi. Che giấu sẽ dẫn tới hậu quả nặng hơn nhiều nếu bị phát hiện qua phân tích mẫu.
Có được dùng phân bón lá trong canh tác hữu cơ không?
Có thể, nếu thành phần nằm trong danh mục được phép và mục đích dùng phù hợp điều kiện của tiêu chuẩn. Nhiều sản phẩm phân bón lá chứa chất tổng hợp hoặc chất điều hoà sinh trưởng không được phép, nên cần kiểm tra kỹ như mọi vật tư khác.
Vật tư nhập khẩu có chứng nhận hữu cơ nước ngoài thì có dùng được ngay không?
Chứng nhận nước ngoài là một bằng chứng tốt về thành phần, nhưng sản phẩm vẫn phải được phép lưu hành tại Việt Nam và phù hợp tiêu chuẩn mà tổ chức chứng nhận của bạn đang áp dụng. Gửi hồ sơ cho tổ chức chứng nhận xác nhận trước khi dùng đại trà.
Nhóm sản xuất hữu cơ có nên mua vật tư tập trung không?
Nên. Mua tập trung giúp nhóm duyệt vật tư một lần cho tất cả thành viên, giữ bằng chứng thống nhất và giảm nguy cơ một hộ mua nhầm. Đồng thời nhóm dễ thương lượng với nhà cung cấp về việc cung cấp thành phần đầy đủ.