Trong VietGAP, phân tích đất, nước và sản phẩm không phải là thủ tục cố định cho mọi vườn mà đi theo đánh giá nguy cơ. Nếu đánh giá cho thấy đất, nguồn nước hoặc khu lân cận có nguy cơ gây ô nhiễm, bạn phải lấy mẫu phân tích để chứng minh mức độ an toàn; tổ chức chứng nhận cũng có thể lấy mẫu trong đánh giá lần đầu, giám sát hoặc khi có nghi vấn.
Lấy mẫu sai cách là tốn tiền mà không có giá trị: mẫu không đại diện, ghi sai vị trí, gửi nơi không đủ năng lực. Bài này giúp bạn quyết định khi nào lấy, lấy chỉ tiêu gì, lấy ở đâu và làm gì với kết quả. Mức giới hạn cụ thể theo quy chuẩn hiện hành, bạn đối chiếu trong phiếu kết quả và với tổ chức chứng nhận.
Đánh giá nguy cơ quyết định có phải lấy mẫu hay không
Bước đầu là đi quanh khu sản xuất và ghi lại những gì có thể gây ô nhiễm: thửa đất trước đây dùng làm gì, có gần khu công nghiệp, làng nghề, bãi rác, nghĩa trang, đường lớn không; nước tưới lấy từ giếng, sông, kênh hay hồ, phía thượng nguồn có gì; nước dùng để rửa, sơ chế sản phẩm lấy từ đâu. Mỗi nguy cơ được ghi mức độ và lý do.
Nếu nguy cơ thấp và có căn cứ, ví dụ vùng đồi xa khu công nghiệp, nước giếng khoan sâu, bạn có thể không cần phân tích đất ở lần đầu, tuỳ yêu cầu của tổ chức chứng nhận. Nếu nguy cơ cao hoặc không rõ, phân tích là cách duy nhất để kết luận. Chuyên gia sẽ đọc bản đánh giá nguy cơ trước, rồi mới hỏi kết quả phân tích; một bản đánh giá viết qua loa sẽ bị yêu cầu bổ sung mẫu.
Nguồn nước dùng cho sơ chế, rửa sản phẩm ăn tươi thường được xem nghiêm hơn nước tưới, vì tiếp xúc trực tiếp với phần ăn được ngay trước khi đến tay người tiêu dùng. Đừng bỏ qua khâu này chỉ vì nước lấy từ cùng giếng với nước tưới.
Chỉ tiêu thường được quan tâm theo từng loại mẫu
Bảng dưới nêu nhóm chỉ tiêu ở mức nguyên lý. Danh sách chỉ tiêu cụ thể và mức giới hạn theo quy chuẩn, tiêu chuẩn hiện hành, do tổ chức chứng nhận và phòng thử nghiệm tư vấn theo nguy cơ của bạn.
| Loại mẫu | Nhóm chỉ tiêu thường gặp | Khi nào đặc biệt nên lấy |
|---|---|---|
| Đất | Kim loại nặng; có thể thêm tồn dư hoá chất nếu có lịch sử nghi ngờ | Thửa gần khu công nghiệp, làng nghề tái chế, bãi chứa, đất san lấp |
| Nước tưới | Kim loại nặng; vi sinh vật chỉ thị khi tưới lên phần ăn được | Nước sông, kênh nhận nước thải; nước tưới phun lên rau ăn lá |
| Nước sơ chế | Vi sinh vật, một số chỉ tiêu hoá lý theo yêu cầu nước sinh hoạt | Rửa, ngâm, làm mát sản phẩm ăn tươi |
| Sản phẩm | Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; kim loại nặng; vi sinh vật với một số loại rau | Trước mùa thu hoạch chính, khi khách yêu cầu, khi nghi ngờ phun gần ngày hái |
Phân tích nhiều chỉ tiêu không có nghĩa là tốt hơn. Chọn đúng chỉ tiêu theo nguy cơ giúp bạn có kết quả có ý nghĩa với chi phí hợp lý. Với dư lượng thuốc, nên ưu tiên các hoạt chất bạn thật sự đã dùng trong vụ.
Lấy mẫu đại diện: làm thế nào để kết quả đáng tin
Phòng thử nghiệm chỉ phân tích được thứ bạn gửi. Nếu mẫu không đại diện, kết quả đúng cho cái túi mẫu nhưng sai cho cả vườn. Quy trình chung:
- Hỏi phòng thử nghiệm trước. Mỗi loại mẫu cần khối lượng, dụng cụ, cách bảo quản và thời gian gửi khác nhau. Mẫu nước phân tích vi sinh thường cần chai vô trùng và gửi nhanh trong điều kiện mát.
- Lấy nhiều điểm rồi trộn. Với đất, lấy ở nhiều điểm rải đều trên thửa theo hình chữ chi hoặc đường chéo, cùng độ sâu tầng canh tác, trộn đều rồi lấy phần cần gửi. Với sản phẩm, lấy từ nhiều cây, nhiều vị trí trong lô.
- Dụng cụ sạch, không nhiễm. Không dùng xẻng vừa trộn phân, không dùng chai từng đựng hoá chất. Đeo găng tay sạch khi lấy mẫu sản phẩm và nước.
- Ghi nhãn mẫu ngay tại chỗ. Mã mẫu, thửa, ngày giờ, người lấy. Ghi cùng thông tin vào sổ, kèm ảnh vị trí lấy.
- Niêm phong và bảo quản đúng. Mẫu sản phẩm và nước thường cần giữ mát; mẫu đất để nơi khô, tránh nắng. Ghi biên bản lấy mẫu nếu có người chứng kiến.
- Gửi đúng hạn, giữ phiếu gửi. Phiếu gửi mẫu ghi chỉ tiêu yêu cầu; đối chiếu lại trước khi ký.
Khi tổ chức chứng nhận lấy mẫu, bạn có quyền chứng kiến, ký biên bản và đề nghị lấy thêm một mẫu lưu niêm phong. Mẫu lưu là căn cứ quan trọng nếu sau này bạn muốn đề nghị phân tích lại.
Lập kế hoạch lấy mẫu cho cả năm thay vì lấy khi bị hỏi
Phần lớn vườn chỉ lấy mẫu khi chuyên gia yêu cầu hoặc khi khách đòi, nên kết quả luôn đến muộn và tốn hơn. Một kế hoạch lấy mẫu đơn giản cho cả năm nên trả lời được các câu sau:
- Lấy gì: đất thửa nào, nước nguồn nào, sản phẩm nào; mỗi loại gắn với nguy cơ cụ thể trong bản đánh giá nguy cơ.
- Khi nào: trước mùa thu hoạch chính đối với sản phẩm, sau mùa mưa lớn đối với nước mặt, sau khi có thay đổi như san lấp đất hay đổi nguồn nước.
- Chỉ tiêu nào: theo danh mục thống nhất với tổ chức chứng nhận và bên mua; ưu tiên hoạt chất thuốc thật sự đã dùng.
- Ai lấy, gửi đâu: người phụ trách đã được hướng dẫn quy trình lấy mẫu; phòng thử nghiệm đã được tổ chức chứng nhận chấp nhận.
- Ngân sách: dự trù chi phí theo năm, chia theo vụ; với nhóm hộ, thống nhất cách chia chi phí giữa các thành viên.
- Xử lý kết quả: ai đọc phiếu, so với giới hạn nào, ai được quyền quyết định dừng thu hoạch khi có dấu hiệu bất thường.
Kế hoạch này nằm trong hồ sơ VietGAP và được chuyên gia xem như bằng chứng bạn chủ động quản lý nguy cơ. Khi có kết quả, đánh dấu vào kế hoạch đã thực hiện, và cập nhật kế hoạch cho năm sau dựa trên kết quả năm trước.
Chọn phòng thử nghiệm: năng lực quan trọng hơn giá
Kết quả phân tích chỉ có giá trị khi phòng thử nghiệm đủ năng lực cho đúng chỉ tiêu và đúng loại mẫu. Hỏi phòng thử nghiệm xem chỉ tiêu bạn cần đã được công nhận hoặc được chỉ định chưa, phương pháp thử nào, giới hạn định lượng là bao nhiêu so với mức giới hạn của quy chuẩn. Một phòng có giới hạn định lượng cao hơn mức giới hạn cho phép thì kết quả “không phát hiện” của họ không chứng minh được gì.
Hỏi thêm tổ chức chứng nhận của bạn có chấp nhận kết quả của phòng thử nghiệm đó không. Một số tổ chức chứng nhận có danh sách phòng thử nghiệm họ chấp nhận, hoặc tự lấy mẫu gửi phòng của họ. Gửi nơi khác rồi bị yêu cầu phân tích lại là tốn hai lần.
Với sản phẩm xuất khẩu, mức dư lượng tối đa của nước nhập khẩu có thể khác và thường thấp hơn mức trong nước. Khi đó, chỉ tiêu và giới hạn định lượng phải phù hợp yêu cầu của nước nhập khẩu, không chỉ quy chuẩn Việt Nam. Hỏi bên mua danh sách hoạt chất họ quan tâm trước khi gửi mẫu.
Đọc phiếu kết quả cho đúng
Đối chiếu thông tin mẫu trước. Mã mẫu, ngày lấy, loại mẫu trên phiếu phải khớp sổ của bạn. Sai một ký tự trong mã mẫu có thể khiến phiếu không dùng được làm bằng chứng.
Phân biệt “không phát hiện” và “dưới giới hạn định lượng”. “Không phát hiện” nghĩa là thấp hơn giới hạn phát hiện của phương pháp. “Dưới giới hạn định lượng” nghĩa là có dấu vết nhưng chưa đủ để định lượng chính xác. Cả hai thường được coi là đạt nếu giới hạn đó thấp hơn mức cho phép.
So với mức giới hạn đúng. Mức giới hạn cho đất, nước tưới, nước sinh hoạt, sản phẩm là khác nhau, và có thể khác giữa thị trường. Phiếu kết quả đôi khi không ghi mức giới hạn; bạn phải tự đối chiếu với văn bản đúng.
Xem độ không đảm bảo đo khi kết quả sát ngưỡng. Kết quả nằm sát mức giới hạn cần đọc thêm độ không đảm bảo đo phòng thử nghiệm công bố, và nên hỏi tổ chức chứng nhận cách họ diễn giải.
Kết quả vượt ngưỡng: làm gì trong 48 giờ đầu
Việc đầu tiên là cô lập: dừng thu hoạch và bán sản phẩm từ thửa liên quan, giữ lại hàng tồn của lô đã lấy mẫu, ghi rõ trong sổ. Nếu hàng đã giao, báo bên mua theo thoả thuận để họ tạm giữ. Chậm trễ ở bước này làm hậu quả lớn hơn nhiều so với bản thân kết quả.
Việc thứ hai là truy nguyên nhân. Với dư lượng thuốc, xem sổ phun: hoạt chất nào, ngày nào, có tôn trọng thời gian cách ly không, có ai phun ngoài sổ không, ruộng bên cạnh có phun không. Với kim loại nặng trong đất hoặc nước, xem lại nguồn: có thay đổi gì ở thượng nguồn, có đưa đất, phân lạ vào không.
Việc thứ ba là báo tổ chức chứng nhận theo hợp đồng và thống nhất hướng xử lý: lấy mẫu lại, khoanh vùng thửa bị ảnh hưởng, điều chỉnh phạm vi. Nếu bạn nghi kết quả sai do lấy mẫu hay phân tích, đề nghị phân tích mẫu lưu hoặc lấy mẫu lại có chứng kiến, thay vì tự gửi một mẫu mới đến nơi khác rồi dùng kết quả đẹp hơn.
Cuối cùng, ghi lại toàn bộ sự việc và hành động khắc phục. Chuyên gia ở lần giám sát sau sẽ hỏi lại, và một hồ sơ xử lý sự cố rõ ràng thường được đánh giá cao hơn một vườn chưa từng có sự cố nhưng không có quy trình.
Câu hỏi thường gặp
Có phải năm nào cũng lấy mẫu đất không?
Thường không. Đất thay đổi chậm, nên nếu kết quả lần đầu đạt và không có thay đổi về nguy cơ, nhiều tổ chức chứng nhận không yêu cầu phân tích lại hằng năm. Khi có thay đổi như san lấp, nguồn ô nhiễm mới gần thửa, bạn nên đánh giá lại và lấy mẫu.
Tự lấy mẫu gửi đi có được tổ chức chứng nhận chấp nhận không?
Thường được nếu bạn lấy đúng quy trình, có ghi chép, gửi phòng thử nghiệm đủ năng lực. Một số trường hợp tổ chức chứng nhận yêu cầu tự lấy mẫu hoặc chứng kiến việc lấy mẫu. Hỏi trước để tránh phân tích lại.
Rau ăn lá có cần phân tích vi sinh không?
Phụ thuộc đánh giá nguy cơ và yêu cầu của tổ chức chứng nhận hoặc bên mua. Rau ăn sống, tưới bằng nước mặt hoặc bón phân chuồng gần ngày thu hoạch là những trường hợp nguy cơ vi sinh đáng chú ý, nên cân nhắc phân tích.
Kết quả của bên mua tự lấy mẫu khác kết quả của mình thì sao?
So sánh chi tiết: lô nào, ngày nào, phòng nào, phương pháp nào, giới hạn định lượng bao nhiêu. Khác biệt thường do mẫu khác lô hoặc khác phương pháp. Nếu tranh chấp, đề nghị phân tích mẫu lưu niêm phong tại một phòng thử nghiệm hai bên cùng chấp nhận.
Có thể dùng bộ kit thử nhanh thay cho phân tích ở phòng thử nghiệm không?
Kit thử nhanh hữu ích để sàng lọc nội bộ, ví dụ kiểm tra trước khi thu hoạch, nhưng thường không thay được kết quả phòng thử nghiệm trong hồ sơ chứng nhận. Dùng kit để phát hiện sớm, rồi gửi mẫu phòng thử nghiệm khi có nghi ngờ.
Chi phí phân tích có được hỗ trợ không?
Một số địa phương có chương trình hỗ trợ một phần chi phí chứng nhận hoặc phân tích cho hợp tác xã, nông hộ. Điều kiện thay đổi theo tỉnh và từng giai đoạn, bạn hỏi cán bộ nông nghiệp cấp xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường.