Bộ tiêu chuẩn trang trại tích hợp của GlobalGAP (thường gọi là IFA) được viết dưới dạng một danh sách điểm kiểm soát và tiêu chí tuân thủ. Mỗi điểm được xếp vào một mức: yêu cầu bắt buộc chính, yêu cầu bắt buộc phụ, hoặc khuyến nghị. Để được chứng nhận, trang trại phải đáp ứng toàn bộ nhóm bắt buộc chính và đạt tỷ lệ tối thiểu của nhóm bắt buộc phụ theo quy định của phiên bản tiêu chuẩn đang áp dụng.
Tự đánh giá là việc bạn tự đi qua từng điểm đó, ghi “đạt”, “không đạt” hoặc “không áp dụng”, kèm bằng chứng. Với người sản xuất đứng tên riêng, GlobalGAP yêu cầu tự đánh giá định kỳ; với nhóm, hệ thống quản lý của nhóm làm việc kiểm tra nội bộ. Làm tự đánh giá nghiêm túc là cách rẻ nhất để biết mình còn cách chứng nhận bao xa, trước khi trả tiền cho một buổi đánh giá thật.
Bắt đầu đúng: chọn đúng phiên bản và đúng phạm vi
GlobalGAP cập nhật tiêu chuẩn theo chu kỳ, và mỗi phiên bản có bộ điểm kiểm soát riêng. Trước khi chấm, bạn hỏi tổ chức chứng nhận dự định thuê xem họ sẽ đánh giá theo phiên bản nào, rồi lấy đúng bộ điểm kiểm soát và hướng dẫn của phiên bản đó từ nguồn chính thức. Chấm theo bộ cũ rồi đi đánh giá theo bộ mới là chuyện xảy ra thường hơn bạn nghĩ.
Tiếp theo là phạm vi: trồng trọt (trái cây, rau, hoa, cây lương thực…), chăn nuôi hay thuỷ sản. Trong trồng trọt, có phần chung áp cho mọi trang trại và phần riêng cho nhóm cây. Nếu bạn có nhà sơ chế, đóng gói ngay trong trang trại, phần xử lý sản phẩm sau thu hoạch cũng vào phạm vi. Bỏ sót phần này thì bản tự đánh giá đẹp nhưng không phản ánh thật.
Cuối cùng, xác định hình thức chứng nhận: cá nhân hay theo nhóm. Bài này viết cho người sản xuất tự đứng tên. Nhóm hộ có thêm cả một chương yêu cầu cho hệ thống quản lý chất lượng của nhóm, cần tự đánh giá riêng.
Nếu khách hàng nước ngoài của bạn đòi thêm các phần bổ sung, như phần đánh giá thực hành xã hội cho người lao động, hãy hỏi rõ ngay từ đầu để đưa vào kế hoạch tự đánh giá, tránh phải chấm hai lần.
Ba mức yêu cầu và cách đối xử với từng mức
Cách xếp mức là của tiêu chuẩn; tỷ lệ phải đạt của từng mức theo phiên bản đang áp dụng, bạn đọc trong quy định chung của tiêu chuẩn.
| Mức | Ý nghĩa | Khi tự đánh giá thấy không đạt |
|---|---|---|
| Bắt buộc chính | Yêu cầu cốt lõi về an toàn thực phẩm, truy xuất, an toàn người lao động; phải đạt tất cả | Ưu tiên số một. Chưa sửa xong thì chưa nên đăng ký đánh giá |
| Bắt buộc phụ | Yêu cầu quan trọng nhưng được phép thiếu một tỷ lệ nhỏ theo quy định | Lập kế hoạch sửa; đừng tính toán “để dành” tỷ lệ cho phép, vì chuyên gia có thể phát hiện thêm lỗi |
| Khuyến nghị | Thực hành tốt nên có, không tính vào điều kiện đạt | Làm khi có điều kiện; nhiều khách hàng vẫn hỏi tới các điểm này |
Một sai lầm thường gặp là chấm nhóm bắt buộc phụ quá dễ dãi rồi tính rằng vẫn còn trong tỷ lệ cho phép. Khi chuyên gia đánh giá thật, chỉ cần phát hiện thêm vài lỗi là tỷ lệ vượt ngưỡng và bạn phải khắc phục trước khi được cấp. Tự đánh giá càng khắt khe, buổi đánh giá thật càng nhẹ.
Cách chấm thử từng điểm kiểm soát
Với mỗi điểm, đi theo năm thao tác sau. Làm chậm ở vài chục điểm đầu, các điểm sau sẽ nhanh dần.
- Đọc cả điểm kiểm soát lẫn tiêu chí tuân thủ. Câu hỏi ngắn ở điểm kiểm soát thường dễ hiểu sai; phần tiêu chí tuân thủ mới nói rõ phải có gì để được coi là đạt.
- Xác định có áp dụng không. Ví dụ trang trại không dùng nước thải đã xử lý để tưới thì các điểm liên quan là “không áp dụng”, nhưng bạn phải ghi lý do ngắn gọn.
- Ghi bằng chứng cụ thể. Không ghi “có”, mà ghi “sổ phun thuốc từ tháng trước đến nay, để ở kho”, “ảnh khu rửa tay tại nhà đóng gói”. Chuyên gia sẽ hỏi đúng những thứ đó.
- Đi kiểm tra thực tế. Đừng chấm ngồi trong văn phòng. Ra kho xem nhãn thuốc, ra ruộng hỏi người làm, mở tủ sơ cứu xem còn hạn không.
- Ghi việc cần làm và hạn chót. Mỗi điểm không đạt có tên người phụ trách và ngày dự kiến xong. Bản tự đánh giá kèm danh sách này mới có giá trị quản lý.
Giữ lại bản tự đánh giá đã ký và ghi ngày. Với người sản xuất đứng tên riêng, chuyên gia thường yêu cầu xem bản tự đánh giá gần nhất như một phần của hồ sơ.
Gom bằng chứng theo nhóm để buổi đánh giá thật trôi chảy
Sau khi chấm, sắp bằng chứng thành từng tập theo chủ đề, mỗi tập ghi số các điểm kiểm soát liên quan. Cách sắp này giúp bạn trả lời chuyên gia trong vài giây thay vì lục tìm.
- Tập địa điểm và rủi ro: sơ đồ trang trại, bản đánh giá rủi ro địa điểm, nước, vệ sinh; lịch sử sử dụng đất của các thửa.
- Tập vật tư: danh mục thuốc bảo vệ thực vật đang dùng kèm đối chiếu thị trường đích, phiếu mua, sổ tồn kho, sổ phun; phiếu mua phân bón và sổ bón.
- Tập nước: nguồn nước, cách tưới, kết quả phân tích nếu có, lượng nước sử dụng nếu tiêu chuẩn yêu cầu ghi.
- Tập thu hoạch và đóng gói: quy trình vệ sinh, sổ thu hoạch, mã lô, sổ giao hàng, kết quả phân tích dư lượng.
- Tập người lao động: danh sách, hồ sơ tập huấn, phân công trách nhiệm, trang bị bảo hộ, quy trình sơ cứu và xử lý tai nạn.
- Tập quản lý: bản tự đánh giá đã ký, danh sách việc khắc phục, quy trình khiếu nại, quy trình thu hồi và biên bản diễn tập.
Giữ cả bản giấy lẫn bản ảnh chụp trên máy. Khi chuyên gia hỏi một điểm kiểm soát, bạn mở đúng tập, chỉ đúng trang. Ấn tượng về một trang trại có tổ chức bắt đầu từ chính sự gọn gàng này.
Những nhóm điểm vườn trái cây Việt Nam hay hụt
Đánh giá rủi ro bằng văn bản. GlobalGAP đòi đánh giá rủi ro cho địa điểm, nguồn nước, vệ sinh, và cập nhật khi có thay đổi. Nhiều vườn làm tốt ngoài thực địa nhưng chưa bao giờ viết ra vì sao mình kết luận đất, nước an toàn.
Quản lý thuốc bảo vệ thực vật theo thị trường đích. Thuốc được phép ở Việt Nam chưa chắc được chấp nhận ở thị trường nhập khẩu, và mức dư lượng tối đa của nước nhập khẩu có thể khắt khe hơn. Danh mục thuốc của vườn phải đối chiếu với cả hai.
Vệ sinh khi thu hoạch và đóng gói. Rửa tay, nhà vệ sinh gần khu thu hoạch, dụng cụ chứa sạch, không để sản phẩm tiếp xúc trực tiếp với đất. Với trái cây xuất khẩu, khu đóng gói thường là nơi phát hiện nhiều lỗi nhất.
An toàn, sức khoẻ và phúc lợi người lao động. Tập huấn an toàn hoá chất, đồ bảo hộ, sơ cứu, nước uống, chỗ nghỉ. Người làm thời vụ cũng phải được tập huấn và có ghi chép.
Truy xuất và tách biệt sản phẩm. Nếu vườn vừa có diện tích chứng nhận vừa có diện tích không chứng nhận, phải chứng minh sản phẩm hai bên không lẫn. Bao bì, mã lô và sổ giao nhận là bằng chứng.
Xử lý khiếu nại và thu hồi sản phẩm. Cần có quy trình viết sẵn và đã diễn tập ít nhất một lần, kể cả khi chưa bao giờ có khiếu nại.
Sau khi đăng ký: số GGN và chuyện đánh giá không báo trước
Khi bạn đăng ký với tổ chức chứng nhận, trang trại được cấp một mã định danh trong hệ thống GlobalGAP, thường gọi là số GGN. Số này đi theo trang trại, được ghi trên giấy chứng nhận và dùng để bên mua tra cứu trạng thái chứng nhận trên cơ sở dữ liệu của GlobalGAP. Bên mua nước ngoài thường tra trực tiếp số GGN thay vì tin bản chụp giấy.
Bên cạnh đánh giá theo lịch, tiêu chuẩn có cơ chế đánh giá không báo trước hoặc báo trước rất ngắn cho một phần trang trại được chứng nhận. Điều này có nghĩa là hệ thống phải luôn ở trạng thái sẵn sàng, không có “mùa đẹp hồ sơ”. Bản tự đánh giá định kỳ chính là cách bạn giữ trạng thái đó.
Một chi tiết thực tế: buổi đánh giá GlobalGAP thường sử dụng tài liệu tiếng Anh và chuyên gia có thể làm việc qua phiên dịch. Hãy chuẩn bị người hiểu hồ sơ ngồi cùng, và thống nhất trước thuật ngữ cho các biểu mẫu tiếng Việt của bạn để tránh hiểu lệch khi chuyên gia đọc.
Tự đánh giá đạt rồi, nhưng có nên đăng ký ngay?
Bản tự đánh giá cho thấy bạn đủ điều kiện kỹ thuật. Quyết định đăng ký còn phụ thuộc vào câu hỏi thị trường: bên mua cụ thể nào đang yêu cầu GlobalGAP, họ cần thêm phần bổ sung nào, sản lượng đủ cho hợp đồng chưa. Chứng nhận GlobalGAP không tự mở thị trường; nó là điều kiện để được xét khi bạn đã có đầu mối. Đi chứng nhận trước khi có khách cụ thể dễ dẫn tới giấy hết hạn mà chưa dùng tới.
Ngoài ra, GlobalGAP chỉ là một phần của bộ hồ sơ xuất khẩu. Mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật, yêu cầu dư lượng của nước nhập khẩu là những điều kiện riêng. Hãy lập một danh sách tổng gồm tất cả yêu cầu của thị trường đích rồi mới xếp thứ tự đầu tư. Quy định của nước nhập khẩu thay đổi thường xuyên, nên kiểm tra lại với nguồn chính thức hoặc với bên nhập khẩu trước mỗi mùa.
Ví dụ giả định: một vườn sầu riêng ở Đắk Lắk tự đánh giá đạt nhưng chưa có mã số vùng trồng và chưa có nhà đóng gói đủ điều kiện. Thứ tự hợp lý là làm mã số vùng trồng và chọn nhà đóng gói trước, rồi đăng ký GlobalGAP khi đã có bên mua xác nhận nhu cầu, thay vì ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng bản tự đánh giá VietGAP thay cho tự đánh giá GlobalGAP không?
Không nên. Hai bộ có nhiều điểm giống nhau về tinh thần nhưng khác về cách chia điểm, mức yêu cầu và một số nội dung như phúc lợi người lao động, quản lý theo thị trường đích. Bạn có thể tận dụng hồ sơ VietGAP làm bằng chứng, nhưng phải chấm lại theo đúng bộ điểm kiểm soát của GlobalGAP.
Ai nên làm tự đánh giá trong trang trại?
Người hiểu hoạt động hằng ngày của trang trại, thường là chủ vườn hoặc quản lý kỹ thuật, có thêm một người thứ hai đi cùng để soát chéo. Nếu thuê tư vấn, vẫn nên để người trong trại chấm và ký, vì chính họ sẽ trả lời chuyên gia trong buổi đánh giá.
Ô “không áp dụng” có bị chuyên gia hỏi lại không?
Có. Chuyên gia sẽ xem lý do bạn ghi có hợp lý không. Ví dụ ghi không áp dụng cho phần xử lý sau thu hoạch nhưng thực tế có rửa, phân loại quả trong vườn thì điểm đó bị xem là áp dụng và chưa đạt. Ghi lý do rõ ràng giúp tránh tranh luận.
Tự đánh giá bao lâu một lần?
Tiêu chuẩn quy định tần suất tối thiểu cho người sản xuất đứng tên riêng, thường gắn với chu kỳ chứng nhận. Thực tế, nhiều trang trại làm thêm một lần trước mùa thu hoạch chính và một lần khi có thay đổi lớn như mở rộng diện tích hay đổi nhà đóng gói.
Tự đánh giá có phải nộp cho tổ chức chứng nhận trước buổi đánh giá không?
Tuỳ yêu cầu của từng tổ chức chứng nhận. Có nơi yêu cầu gửi trước để lên kế hoạch, có nơi chỉ xem tại buổi đánh giá. Dù thế nào, bản tự đánh giá phải hoàn tất trước buổi đánh giá đầu tiên và có chữ ký, ngày tháng.
Vườn nhỏ có nên chứng nhận GlobalGAP theo nhóm thay vì đứng tên riêng?
Với vườn nhỏ, đi theo nhóm thường hợp lý hơn về chi phí và công quản lý. Nhưng nhóm phải có hệ thống quản lý chất lượng đủ mạnh, và khi một thành viên vi phạm thì cả nhóm chịu ảnh hưởng. Cân nhắc cả độ tin cậy của các thành viên khác trước khi chọn.