PGS, hệ thống đảm bảo cùng tham gia, là cách để nông dân, người tiêu dùng, người bán hàng và cán bộ kỹ thuật cùng đứng ra bảo đảm một sản phẩm được sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ, thay vì thuê một tổ chức chứng nhận độc lập. Các hộ trong nhóm thẩm tra chéo lẫn nhau, một cơ cấu điều phối ở địa phương xem xét kết quả và ra quyết định.
Ở Việt Nam, pháp luật về nông nghiệp hữu cơ thừa nhận hình thức này cho sản phẩm tiêu thụ trong nước, với điều kiện và thủ tục cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Bài này không giải thích lại PGS là gì, mà đi vào cách dựng một nhóm chạy được: ai làm gì, giấy tờ nào, và những chỗ nhóm hay gãy.
Khi nào PGS hợp với bạn, khi nào không
PGS hợp với nông hộ nhỏ, sống gần nhau, bán chủ yếu ở thị trường trong nước qua cửa hàng, bếp ăn, nhóm người tiêu dùng quen biết. Chi phí bằng tiền thấp hơn chứng nhận bên thứ ba, đổi lại nhóm phải bỏ công: họp định kỳ, đi thẩm tra vườn nhau, ghi chép. Nhóm cũng là nơi trao đổi kỹ thuật, nên hộ mới vào nghề học nhanh hơn.
PGS không hợp khi bạn nhắm xuất khẩu. Thị trường nước ngoài thường đòi chứng nhận của tổ chức được công nhận theo quy định của nước nhập khẩu, và kết quả PGS trong nước không được chấp nhận thay. Nó cũng khó vận hành khi các hộ ở xa nhau, không có thời gian đi thẩm tra, hoặc quan hệ trong nhóm quá thân đến mức không ai dám ghi lỗi của nhau.
Câu hỏi thử nhanh: nếu hộ hàng xóm thân nhất trong nhóm dùng nhầm phân không được phép, bạn có ghi vào biên bản không? Nếu câu trả lời là “khó lắm”, nhóm cần thêm người ngoài như đại diện người tiêu dùng hoặc cán bộ kỹ thuật trong khâu thẩm tra.
Ai làm gì trong một hệ thống PGS
Tên gọi cơ cấu có thể khác nhau giữa các nơi; điều quan trọng là có đủ các vai trò và tách bạch người thẩm tra với người được thẩm tra.
| Vai trò | Thành phần thường gặp | Nhiệm vụ chính |
|---|---|---|
| Nhóm sản xuất | Các nông hộ cùng địa bàn | Sản xuất theo tiêu chuẩn, ghi chép, thẩm tra chéo vườn của hộ khác trong nhóm |
| Trưởng nhóm | Một hộ được các thành viên bầu | Tổ chức họp, lên lịch thẩm tra, tổng hợp hồ sơ gửi lên cơ cấu điều phối |
| Cơ cấu điều phối địa phương | Đại diện các nhóm, người tiêu dùng, thương lái, cán bộ kỹ thuật | Xem xét kết quả thẩm tra, quyết định cấp, đình chỉ, thu hồi; tập huấn; lấy mẫu kiểm tra |
| Người thẩm tra | Thành viên nhóm khác hoặc người được cơ cấu điều phối cử | Đi vườn theo bảng kiểm, ghi phát hiện, không thẩm tra hộ của chính mình |
| Đại diện người tiêu dùng, bên mua | Cửa hàng, bếp ăn, nhóm người tiêu dùng | Tham gia thẩm tra hoặc hội đồng, đem góc nhìn bên mua vào hệ thống |
Việc có người ngoài nhóm sản xuất tham gia quyết định là điểm làm PGS khác một hội nông dân tự cấp giấy cho nhau. Thiếu vai trò này, kết quả dễ bị nghi ngờ.
Dựng nhóm từng bước
Một lộ trình phổ biến cho nhóm mới:
- Họp khởi động. Các hộ quan tâm cùng nghe giới thiệu tiêu chuẩn hữu cơ, quyền và nghĩa vụ, công sức phải bỏ ra. Chỉ giữ lại những hộ cam kết thật.
- Soạn quy chế nhóm. Gồm điều kiện thành viên, nghĩa vụ ghi chép, lịch thẩm tra, cách xử lý vi phạm, cách chia chi phí phân tích mẫu, cách dùng tên nhóm khi bán.
- Ký cam kết. Mỗi hộ ký bản cam kết tuân thủ tiêu chuẩn và chấp nhận thẩm tra, chấp nhận chế tài.
- Tập huấn. Tập huấn tiêu chuẩn cho mọi hộ và tập huấn sâu về thẩm tra cho những người sẽ đi kiểm tra.
- Lập hồ sơ từng hộ. Sơ đồ vườn, lịch sử canh tác, đánh giá nguy cơ nhiễm, kế hoạch sản xuất, ngày bắt đầu chuyển đổi.
- Thẩm tra chéo lần đầu. Các hộ đi vườn của nhau theo bảng kiểm, ghi biên bản.
- Cơ cấu điều phối xem xét. Đọc biên bản, có thể đi kiểm tra lại một số vườn, lấy mẫu phân tích, rồi quyết định hộ nào được công nhận, hộ nào còn trong giai đoạn chuyển đổi.
- Đăng ký, thông báo theo quy định. Thực hiện thủ tục với cơ quan quản lý nếu văn bản hiện hành yêu cầu, rồi mới dùng dấu hoặc chữ hữu cơ khi bán.
Thẩm tra chéo: làm sao cho thật mà không mất lòng
Thẩm tra chéo là trái tim của PGS và cũng là chỗ dễ biến thành hình thức nhất. Người đi thẩm tra phải có bảng kiểm cụ thể, đi đúng thực địa, mở đúng kho, đọc đúng sổ. Biên bản phải ghi cả điểm tốt lẫn điểm chưa đạt, có chữ ký của người thẩm tra và hộ được thẩm tra.
Một cách giảm nể nang là luân phiên: hộ A không thẩm tra hộ B năm này qua năm khác, mà đổi cặp mỗi đợt. Cách khác là đi theo cặp, một người trong nhóm và một người ngoài như đại diện người tiêu dùng hoặc cán bộ kỹ thuật. Cơ cấu điều phối cũng có thể chọn ngẫu nhiên vài vườn để đi kiểm tra lại, so với biên bản thẩm tra chéo.
Điều quan trọng là thay đổi cách nhìn về lỗi. Nhóm cần coi việc phát hiện lỗi là dấu hiệu hệ thống đang chạy, không phải là bôi xấu nhau. Một nhóm có biên bản ghi lỗi và ghi việc khắc phục đáng tin hơn một nhóm toàn biên bản “đạt”. Người mua có kinh nghiệm cũng nhìn như vậy.
Hồ sơ nhóm cần lưu để chứng minh hệ thống chạy thật
PGS dựa trên lòng tin, nhưng lòng tin phải để lại dấu vết. Một nhóm nên giữ ít nhất các loại hồ sơ sau, cập nhật theo từng đợt:
- Quy chế nhóm bản đang áp dụng, kèm biên bản họp thông qua và các lần sửa đổi.
- Danh sách thành viên, diện tích, vị trí, loại cây, ngày bắt đầu chuyển đổi và ngày được công nhận của từng hộ.
- Bản cam kết có chữ ký của từng hộ.
- Nhật ký sản xuất của từng hộ, do chính hộ ghi.
- Lịch thẩm tra chéo và biên bản từng lần thẩm tra, có chữ ký hai bên.
- Biên bản họp của cơ cấu điều phối khi xem xét kết quả và ra quyết định.
- Kết quả phân tích mẫu đất, nước, sản phẩm, kèm vị trí và ngày lấy.
- Sổ theo dõi vi phạm và việc xử lý, kể cả các vi phạm nhỏ.
- Hồ sơ tập huấn: nội dung, ngày, người tham dự.
Hồ sơ không cần máy tính. Một tủ có ngăn theo từng hộ và một ngăn chung cho nhóm là đủ cho nhóm nhỏ. Điều cần là ai cũng biết để ở đâu và luôn cập nhật sau mỗi đợt.
Ví dụ giả định: một nhóm lúa hữu cơ ở Hà Tĩnh vận hành qua một năm
Ví dụ giả định: mười hai hộ trồng lúa ở hai thôn liền nhau quyết định lập nhóm PGS để bán gạo cho một số bếp ăn trường học và cửa hàng thực phẩm trong tỉnh. Nhóm bầu một trưởng nhóm, cử ba người đi tập huấn thẩm tra, mời một giáo viên đại diện phụ huynh và một cán bộ khuyến nông vào cơ cấu điều phối cùng đại diện hai cửa hàng mua gạo.
Mỗi vụ, nhóm họp đầu vụ để thống nhất giống, lịch xuống giống, vật tư được duyệt; giữa vụ, ba người thẩm tra đi theo cặp đổi chéo giữa hai thôn; cuối vụ, cơ cấu điều phối họp xem biên bản, lấy mẫu gạo của vài hộ chọn ngẫu nhiên để phân tích. Trong năm đầu, nhóm phát hiện một hộ dùng rơm từ ruộng thông thường để phủ, ghi biên bản, yêu cầu khắc phục và không tính thửa đó vào sản lượng hữu cơ vụ đó.
Bếp ăn trường học được mời đi cùng một đợt thẩm tra. Sau năm đầu, chính sự minh bạch này giúp nhóm giữ được khách hàng, dù sản lượng hữu cơ được công nhận thấp hơn kỳ vọng ban đầu.
Những chỗ nhóm PGS hay gãy
Hết dự án hỗ trợ là hết sinh hoạt. Nhiều nhóm được dựng nhờ dự án; khi dự án kết thúc, không ai trả công điều phối, phân tích mẫu. Nhóm cần tính từ đầu nguồn tiền duy trì, ví dụ trích một phần từ doanh thu bán qua nhóm.
Một hộ bán hàng ngoài nhóm dưới tên nhóm. Tên nhóm là tài sản chung. Quy chế cần quy định rõ sản phẩm nào được dùng tên và dấu nhóm, và hậu quả khi vi phạm.
Thành viên mới vào mà không qua chuyển đổi. Đưa hộ mới vào để đủ sản lượng cho đơn hàng lớn, bỏ qua giai đoạn chuyển đổi. Đây là lỗi làm mất uy tín cả nhóm nhanh nhất.
Ghi chép dồn về một người. Trưởng nhóm ghi hộ cho mọi người. Khi trưởng nhóm bận hoặc nghỉ, cả hệ thống ngừng. Mỗi hộ phải tự ghi nhật ký của mình.
Không lấy mẫu kiểm tra. PGS dựa vào lòng tin, nhưng lòng tin cần được kiểm chứng. Lấy mẫu phân tích định kỳ theo kế hoạch của cơ cấu điều phối giúp cả nhóm yên tâm và có bằng chứng với bên mua.
Bán hàng với chứng nhận PGS: nói đúng phạm vi
Khi bán, nhóm và từng hộ chỉ dùng chữ hữu cơ và dấu PGS cho sản phẩm đã được công nhận, trong phạm vi được công nhận. Sản phẩm của hộ đang trong giai đoạn chuyển đổi không ghi là hữu cơ; nếu tiêu chuẩn và quy định hiện hành cho phép ghi trạng thái chuyển đổi, phải ghi đúng cách và không gây hiểu nhầm.
Nên nói rõ với bên mua đây là chứng nhận theo hình thức PGS, không phải chứng nhận bên thứ ba. Nhiều bếp ăn, cửa hàng chấp nhận PGS và còn đánh giá cao vì họ có thể tham gia thẩm tra. Minh bạch từ đầu tránh tranh cãi sau này khi bên mua đối chiếu với yêu cầu nội bộ của họ.
Nếu một ngày nhóm muốn mở rộng sang kênh đòi chứng nhận bên thứ ba, hồ sơ PGS nhiều năm là nền tảng quý: lịch sử canh tác, nhật ký, kết quả phân tích. Nhóm có thể chuyển sang chứng nhận nhóm với tổ chức chứng nhận mà không bắt đầu lại từ con số không về ghi chép.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm PGS cần tối thiểu bao nhiêu hộ?
Văn bản hiện hành và hướng dẫn của từng hệ thống PGS có thể đặt số lượng tối thiểu. Về thực tế, nhóm cần đủ hộ để thẩm tra chéo luân phiên mà không ai phải thẩm tra hộ nhà mình, và đủ sản lượng để duy trì kênh bán. Đối chiếu quy định hiện hành khi lập nhóm.
Cán bộ nhà nước có tham gia nhóm PGS được không?
Cán bộ kỹ thuật, khuyến nông thường tham gia với vai trò hỗ trợ, tập huấn hoặc thành viên cơ cấu điều phối. Việc tham gia cụ thể tuỳ quy chế của hệ thống PGS và quy định đối với người làm việc trong cơ quan nhà nước.
Kết quả PGS có dùng để bán vào siêu thị được không?
Tuỳ yêu cầu của từng chuỗi. Một số chuỗi chấp nhận sản phẩm PGS cho quầy hàng địa phương, một số chỉ nhận chứng nhận bên thứ ba. Hỏi rõ bộ phận mua hàng trước khi thương lượng.
Nhóm PGS có phải lấy mẫu phân tích không?
Nên có kế hoạch lấy mẫu phân tích, kể cả khi quy định không bắt buộc với tần suất cụ thể. Mẫu đất, nước, sản phẩm là bằng chứng khách quan bổ sung cho thẩm tra chéo và giúp phát hiện sớm nguy cơ nhiễm từ bên ngoài.
Hộ vi phạm bị loại khỏi nhóm có được quay lại không?
Tuỳ quy chế nhóm. Nhiều nhóm cho phép quay lại sau một thời gian và sau khi hộ hoàn thành lại giai đoạn chuyển đổi, được thẩm tra lại từ đầu. Quy chế nên ghi rõ để tránh tranh cãi.
PGS có giấy chứng nhận như chứng nhận bên thứ ba không?
Hệ thống PGS thường cấp giấy xác nhận hoặc quyết định công nhận cho từng hộ, kèm phạm vi sản phẩm và thời hạn, theo quy chế của hệ thống và quy định hiện hành. Hình thức cụ thể khác nhau giữa các hệ thống, bạn hỏi cơ cấu điều phối địa phương.