Đồ dùng và bao bì tiếp xúc thực phẩm xuất sang EU phải đáp ứng khung chung của Quy định (EC) số 1935/2004 cùng các quy định riêng theo vật liệu, trong đó đồ nhựa theo Quy định (EU) số 10/2011 và phải có tuyên bố phù hợp kèm thử thôi nhiễm; sang Mỹ, chất dùng trong vật liệu tiếp xúc thực phẩm phải được phép theo quy định của cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm, nhưng cơ quan này không cấp giấy chứng nhận cho từng sản phẩm. Nói cách khác, ở cả hai thị trường, trách nhiệm chứng minh nằm ở nhà sản xuất và chuỗi cung cấp, không có một con dấu duy nhất để xin.
Bài viết cho xưởng làm hộp nhựa, ly cốc, chén bát gốm sứ, đồ tre gỗ, dụng cụ nhà bếp kim loại, bao bì thực phẩm cho khách nước ngoài. Phần quy định trong nước về đồ tiếp xúc thực phẩm bán tại Việt Nam thuộc chuyên đề quy chuẩn và hợp quy, ở đây chỉ nhắc. Quy định của EU và Mỹ thay đổi theo thời gian, nhất là với nhựa tái chế và vật liệu mới; hãy đối chiếu văn bản hiện hành trước mỗi dự án.
Thôi nhiễm là gì và vì sao khách đòi thử
Thôi nhiễm là hiện tượng chất từ vật liệu đi vào thực phẩm khi hai thứ tiếp xúc nhau, nhanh hơn khi nóng, khi thực phẩm chua hoặc béo, khi tiếp xúc lâu. Nhựa có thể thôi monome, phụ gia; gốm sứ tráng men có thể thôi chì, cadimi nếu men và nhiệt độ nung không đạt; kim loại có thể thôi niken, crom; lớp phủ chống dính, mực in, keo dán đều là nguồn tiềm ẩn.
Vì không thể thử trên mọi loại thực phẩm thật, các quy định dùng dung dịch mô phỏng thực phẩm như nước, axit loãng, cồn pha loãng, dầu thực vật, cùng điều kiện thời gian và nhiệt độ mô phỏng cách dùng thực tế. Kết quả so với giới hạn thôi nhiễm tổng thể và giới hạn thôi nhiễm riêng của từng chất.
Khách đòi thử vì họ là người đưa hàng ra thị trường và chịu trách nhiệm khi cơ quan kiểm tra hoặc khi có cảnh báo. Ở EU, đồ tiếp xúc thực phẩm không đạt thường bị cảnh báo qua hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, và thông tin lan ra các nước thành viên rất nhanh.
Khung yêu cầu ở EU và Mỹ ở mức nguyên lý
Bảng giúp định hướng khi khách hỏi. Chi tiết áp dụng cho từng vật liệu cần đối chiếu văn bản hiện hành và yêu cầu riêng của khách.
| Nội dung | Liên minh châu Âu | Hoa Kỳ |
|---|---|---|
| Nguyên tắc chung | Vật liệu không được thôi chất vào thực phẩm ở mức gây hại sức khoẻ hoặc làm biến đổi không chấp nhận được thành phần, mùi vị | Chất tiếp xúc thực phẩm phải thuộc diện được phép hoặc được miễn theo quy định liên bang |
| Quy định theo vật liệu | Có quy định riêng cho nhựa, gốm sứ, vật liệu tái chế và một số vật liệu khác; vật liệu chưa có quy định chung của EU có thể chịu quy định quốc gia của từng nước | Các phần trong bộ quy định liên bang về phụ gia thực phẩm gián tiếp, cơ chế thông báo chất tiếp xúc thực phẩm |
| Giấy tờ đi kèm | Tuyên bố phù hợp bắt buộc với đồ nhựa và một số vật liệu; hồ sơ chứng minh lưu tại doanh nghiệp | Không có giấy chứng nhận của nhà nước cho từng sản phẩm; khách thường đòi thư cam kết và báo cáo thử |
| Thực hành sản xuất tốt | Có quy định về thực hành sản xuất tốt cho vật liệu tiếp xúc thực phẩm | Yêu cầu chất lượng phù hợp với mục đích dùng |
| Ký hiệu trên sản phẩm | Biểu tượng ly và nĩa hoặc chữ "dùng cho thực phẩm" khi sản phẩm chưa hiển nhiên dùng cho thực phẩm | Không có biểu tượng bắt buộc chung |
| Lỗi hay gặp | Thiếu tuyên bố phù hợp, thử sai dung dịch mô phỏng, nhựa trộn bột tre hoặc sợi thực vật không được phép | Ghi "được FDA chấp thuận" khi không có căn cứ, dùng chất ngoài danh mục được phép |
Câu "được FDA chứng nhận" trên catalogue là một dấu hiệu khách chuyên nghiệp sẽ hỏi lại ngay. Cơ quan này không cấp chứng nhận như vậy cho đồ dùng tiếp xúc thực phẩm; cách nói đúng là chất liệu đáp ứng các quy định liên bang liên quan, kèm bằng chứng.
Yêu cầu theo từng nhóm vật liệu hay gặp ở Việt Nam
Nhựa. Ở EU, đồ nhựa phải dùng monome và phụ gia trong danh mục được phép, có tuyên bố phù hợp đi suốt chuỗi từ nhà sản xuất hạt nhựa tới thành phẩm, và đáp ứng giới hạn thôi nhiễm tổng thể cùng giới hạn riêng. Hãy đòi nhà cung cấp hạt nhựa, màu, phụ gia đưa tuyên bố phù hợp cho nguyên liệu của họ; không có tài liệu đầu vào thì rất khó lập tuyên bố cho thành phẩm.
Nhựa trộn bột tre, trấu, sợi thực vật. Đây là nhóm từng bị cơ quan EU xử lý mạnh, vì bột tre và nhiều chất độn thực vật không nằm trong danh mục phụ gia được phép cho nhựa tiếp xúc thực phẩm, lại thường đi kèm nhựa melamin có nguy cơ thôi formaldehyde. Quảng cáo "thân thiện môi trường" không thay được căn cứ pháp lý. Nếu khách châu Âu hỏi về dòng sản phẩm này, hãy kiểm tra quy định hiện hành rất kỹ trước khi nhận đơn.
Gốm sứ tráng men. EU có quy định riêng giới hạn thôi nhiễm chì và cadimi từ gốm sứ, và đang được sửa theo hướng chặt hơn. Rủi ro tập trung ở men màu, men trang trí phía trong lòng sản phẩm và lò nung không đủ nhiệt. Kiểm soát công thức men và nhiệt độ nung quan trọng hơn chỉ thử vài mẫu.
Tre, gỗ, mây. Ở EU chưa có quy định chung riêng cho tre gỗ nguyên chất; áp dụng khung chung và quy định quốc gia nếu có. Rủi ro thường nằm ở lớp sơn phủ, keo dán, chất chống mốc và nấm mốc khi bảo quản ẩm. Khách thường đòi thử thôi nhiễm của lớp phủ và kiểm soát độ ẩm.
Kim loại và inox. Rủi ro là thôi niken, crom, mangan, nhất là với inox chất lượng thấp và môi trường axit. Khách thường hỏi mác thép, chứng nhận vật liệu của nhà cung cấp và kết quả thử thôi kim loại.
Lập tuyên bố phù hợp cho đồ nhựa sang EU
Tuyên bố phù hợp là văn bản người đặt hàng ra thị trường, hoặc nhà sản xuất trong chuỗi, xác nhận vật liệu đáp ứng quy định. Với xưởng nhỏ, đây là các bước thường gặp.
- Lập danh sách mọi vật liệu cấu thành sản phẩm và tiếp xúc thực phẩm: hạt nhựa, hạt màu, phụ gia, lớp in, nắp, gioăng.
- Thu tuyên bố phù hợp của từng nhà cung cấp vật liệu, kiểm tra tài liệu đó nói rõ chất có giới hạn thôi nhiễm riêng hay giới hạn sử dụng nào.
- Xác định điều kiện sử dụng dự kiến: loại thực phẩm, nhiệt độ, thời gian tiếp xúc, có dùng lò vi sóng hay máy rửa bát không.
- Gửi mẫu thử thôi nhiễm ở phòng thử nghiệm được khách chấp nhận, với dung dịch mô phỏng và điều kiện phù hợp với cách sử dụng đã xác định.
- Lập tuyên bố phù hợp với các nội dung tối thiểu mà quy định yêu cầu, ghi rõ giới hạn sử dụng như nhiệt độ tối đa, loại thực phẩm không dùng.
- Lưu hồ sơ chứng minh gồm tài liệu đầu vào, báo cáo thử, tính toán, để xuất trình khi khách hoặc cơ quan yêu cầu; cập nhật khi đổi vật liệu hoặc quy định thay đổi.
Giới hạn sử dụng ghi trong tuyên bố phải khớp với thông tin trên bao bì và trong catalogue. Ghi "dùng được trong lò vi sóng" trên hộp mà tuyên bố phù hợp không bao gồm điều kiện đó là một lỗi dễ bị phát hiện.
Phần hay bị quên: mực in, nhãn dán, nắp, gioăng và bao bì đi kèm
Nhiều xưởng chỉ chú ý tới thân sản phẩm mà quên các chi tiết nhỏ cũng chạm vào thực phẩm hoặc có thể truyền chất sang thực phẩm. Gioăng cao su của hộp kín, lớp phủ bên trong nắp kim loại, keo dán đáy cốc giấy, mực in mặt trong túi hay hộp, nhãn dán trực tiếp lên mặt tiếp xúc là những nguồn thôi nhiễm hay bị bỏ qua trong hồ sơ.
Mực in là trường hợp đặc biệt: dù in ở mặt ngoài, chất trong mực vẫn có thể truyền sang mặt trong khi bao bì được cuộn hoặc xếp chồng, gọi là truyền chất qua mặt đối diện. Khách châu Âu ở ngành thực phẩm thường hỏi nhà cung cấp bao bì có dùng mực phù hợp cho bao bì thực phẩm và có kiểm soát hiện tượng này không.
Cao su và silicone có yêu cầu riêng, khác nhựa, và một số nước thành viên EU có quy định quốc gia cho chúng. Nếu sản phẩm có gioăng hay núm, hãy liệt kê riêng và xin tài liệu của nhà cung cấp gioăng.
Cách làm đơn giản: lập bảng vật liệu cho mỗi sản phẩm, ghi từng chi tiết, vật liệu, nhà cung cấp, có tiếp xúc thực phẩm hay không, tài liệu đã có. Bảng này vừa là đầu vào cho tuyên bố phù hợp, vừa giúp bộ phận mua hàng biết đổi chi tiết nào thì phải báo khách.
Làm việc với khách và phòng thử nghiệm cho đỡ tốn
Trước khi báo giá, hỏi khách ba điều: thị trường bán, cách sử dụng dự kiến và danh sách tài liệu họ cần. Một hộp nhựa đựng thực phẩm khô ở nhiệt độ phòng có kế hoạch thử khác hẳn hộp dùng hâm nóng thức ăn có dầu. Thông tin đầu vào rõ giúp phòng thử nghiệm chọn đúng phép thử, tránh thử thừa hoặc thử thiếu.
Nhóm sản phẩm theo vật liệu và điều kiện dùng. Nhiều mã hàng khác nhau về hình dạng nhưng cùng vật liệu, cùng màu, cùng điều kiện dùng có thể dùng chung một bộ thử nếu khách và phòng thử nghiệm chấp nhận lập luận đại diện. Ghi lập luận đó bằng văn bản.
Khi đổi màu, đổi nhà cung cấp hạt nhựa, đổi men, hãy coi đó là thay đổi cần đánh giá lại, ít nhất về tài liệu. Đây là nguyên nhân phổ biến khiến một sản phẩm từng đạt lại bị cảnh báo sau vài năm.
Nếu sản phẩm còn bán tại Việt Nam, đừng quên quy định trong nước về đồ tiếp xúc thực phẩm, vốn có cơ chế riêng. Một bộ hồ sơ thử nghiệm tốt có thể dùng cho cả hai mục đích nếu phép thử được chọn phù hợp, nên bàn với phòng thử nghiệm ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Khách Mỹ đòi giấy chứng nhận FDA cho ly nhựa thì làm sao?
Giải thích với khách rằng cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ không cấp chứng nhận cho từng sản phẩm tiếp xúc thực phẩm. Thứ bạn cung cấp được là thư cam kết vật liệu đáp ứng quy định liên bang liên quan, kèm tài liệu của nhà cung cấp hạt nhựa và báo cáo thử nghiệm phù hợp.
Đồ tre tự nhiên không sơn có cần thử thôi nhiễm không?
Tuỳ yêu cầu của khách và thị trường. Tre gỗ nguyên chất ít rủi ro về hoá chất hơn, nhưng quá trình xử lý chống mốc, tẩy trắng, sấy có thể để lại tồn dư, và nấm mốc là rủi ro thực tế. Nhiều khách vẫn yêu cầu thử một số chỉ tiêu và kiểm soát độ ẩm.
Tuyên bố phù hợp có phải nộp cho cơ quan nhà nước châu Âu không?
Thông thường không nộp trước. Tuyên bố đi kèm hàng trong chuỗi cung cấp và hồ sơ chứng minh được lưu để xuất trình khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Khách sẽ yêu cầu bạn gửi tuyên bố trước khi giao hàng và cập nhật khi có thay đổi.
Nhựa tái chế có dùng làm đồ tiếp xúc thực phẩm xuất sang EU được không?
EU có quy định riêng và khá chặt cho nhựa tái chế tiếp xúc thực phẩm, liên quan tới công nghệ tái chế được đánh giá và kiểm soát nguồn đầu vào. Doanh nghiệp nhỏ nên hỏi kỹ khách và nhà cung cấp hạt tái chế về tình trạng pháp lý trước khi nhận đơn.
Sản phẩm gốm thủ công làng nghề có xuất được sang EU không?
Được, nếu đáp ứng giới hạn thôi chì và cadimi cùng các yêu cầu khác. Thách thức là độ đồng đều giữa các mẻ nung thủ công. Kiểm soát công thức men, nhiệt độ lò và thử định kỳ theo mẻ giúp giảm rủi ro hàng bị cảnh báo.